ŞEYH HASAN OCAĞI VE VEFAÎLİKLE İRTİBATI

Hacı YILMAZ

Özet


Bu çalışma Moğol istilası önünden kaçarak Anadolu’ya gelen Şeyh Hasan ve Şeyh Ahmed Tavil’i ele almaktadır. Bahsedilen kişilerin adlarına birer Alevî ocağının kurulmuş olması, onların yaşadıkları çağda oldukça tanınan ve etraflarında önemli bir nüfus barındıran birer derviş olduklarını göstermektedir. Fakat şimdiye kadar üzerinde pek durulmamış olan bu dervişler hakkında tarihi bilgiler yok denecek kadar az olup, haklarında çok zayıf rivayetler bulunmaktadır. Bu rivayetlerde, her ikisinin de Ahmed Yesevî’nin etrafında bulunduğu, onun tarafından yetiştirildiği ve Anadolu’nun İslamlaştırılması için buraya gönderildikleri anlatılmaktadır. Hatta bu rivayetlerden dolayı Şeyh Ahmed Tavil, Ahmed Yesevî olarak kabul edilmiştir. Şeyh Ahmed Tavil Ocağı’nın bir diğer adı da Ahmed Yesevî Ocağı’dır. Fakat arşiv belgelerinde bu iki dervişin Ahmed Yesevî ile herhangi bir bağlantısına rastlanmamıştır. Bahsedilen belgelerde Ahmed Yesevî’den ziyade Ebü’l-Vefâ el-Bağdâdî ön plana çıkmaktadır. Onlar Yesevî geleneğinden ziyade Vefaî geleneğine bağlanmakta olup, bu yönüyle diğer bazı Alevi ocak kurucularıyla paralellik göstermektedirler. Şeyh Hasan ve Şeyh Ahmed Tavil’in tarikat bağlantılarını ve bulundukları çevreye etkisini ortaya koymayı amaçlayan bu çalışma, Şeyh Hasan, Şeyh Ahmed Tavil ve Ebü’l-Vefa el-Bağdâdî hakkındaki verilerle sınırlandırılmıştır. Nitel araştırma olarak planlanan bu çalışmada doküman incelemesi yöntemi uygulanmıştır. Şeyh Hasan, Şeyh Ahmed Tavil ve Ebü’l-Vefâ el-Bağdâdî başlığı ile taranan veriler doküman analizi yoluyla incelenmiştir. Çalışmada Şeyh Hasan ve Şeyh Ahmed Tavil’in Ebül-Vefâ ile bağlantısı ortaya konulmaya çalışılmış, eldeki belgelerden hareketle yukarıda belirtilen hususlar tartışılmış, ayrıca hem Şeyh Hasan ve Şeyh Ahmed Tavil’in kimliği hem de Vefâî geleneğinin Alevî ocakları üzerindeki etkisi ortaya konulmuştur. Çalışmada ayrıca Şeyh Hasan’ın Tunceli bölgesinde yaşayan Şeyh Hasan aşireti ile ilgili bağlantısına değinilmiştir. Çalışmada Şeyh Hasan ve Şeyh Ahmed Tavil’in her ne kadar sözlü gelenekte Hoca Ahmed Yesevî’nin yanında yetişmiş, onun tarafına Anadolu’ya gönderilmiş birer derviş oldukları anlatılsa da 1530 tarihinde düzenlenen belgeler sayesinde onların açık bir şekilde Ebü’l-Vefâ’ya bağlı oldukları ve bölgenin İslamlaştırılmasında önemli katkılar sağladıkları sonucuna varılmıştır.


Anahtar Kelimeler


Şeyh Hasan, Şeyh Ahmed Tavil, Ahmed Yesevî, Ebü’l-Vefa, Vefâîlik.

Referanslar


KAYNAKÇA

Aksüt, Hamza. (2009). Aleviler. Ankara. Yurt Kitap Yayın.

Aşan, Muhammet B. (1986). “Tabanbükü (Şeyh Hasan) Köyü Mezarlıkları”. Fırat Havzası Yazma Eserler Sempozyumu, Elazığ 5-6 Mayıs.

Aşan, Muhammet B. (1989). Elazığ, Tunceli ve Bingöl İllerinde Türk İskân İzleri (XI-XII. Yüzyıl. Ankara.

Başbakanlı Osmanlı Arşivi Tahrir Defterleri (BOA TD), 156, 387.

Beldiceanu-Steinherr, İréne. (2010). “Osmanlı Tapu-Tahrir Defterleri Işığında Bektaşiler (XV.-XVI. Yüzyıllar)”. Çeviren. İzzet Çıvgın, Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, Sayı 3.

Emecen, Feridun. (2001). “Kara Ahmed Paşa”. TDV İslam Ansiklopedisi, C. 24, İstanbul. Türkiya Diyanet Vakfı Yayınları.

es-Seyyid Ebü’l-Vefâ Menakıbnâmesi. (2006). Hazırlayan. Dursun Gümüşoğlu, İstanbul.

Gülten, Sadullah. (2011). “Anadolu’da Bir Vefaî Şeyhi: Tahrir Defterleri Işığında Dede Karkın Hakkında Bazı Değerlendirmeler”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, Sayı 59.

Gülten, Sadullah. (2014). “Bir Heterodoks Derviş Kimliğinin İnşası yahut Vefaîlikten Alevîliğe: Şeyh Çoban ve Evladına Dair”. Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, S. 10.

İnalcık, Halil. (2000). “Âşıkpaşazâde Tarihi Nasıl Okunmalı?”. Söğüt’ten İstanbul’a, Derleyenler. Oktay Özel-Mehmet Öz. Ankara.

Karakaya-Stump, Ayfer. (2015). Vefailik, Bektaşilik, Kızılbaşlık. İstanbul.

Karamustafa, Ahmet T. (2005). “Yesevîlik Melâmîlik, Kalenderîlik ve Anadolu Tasavvufunun Kökenleri Sorunu”. Osmanlı Toplumunda Tasavvuf ve Sufiler, Hazırlayan. Ahmet Y. Ocak, Ankara.

Kıyak, Abdullah. (2012). “Halk Dindarlığı Bağlamında Kutsal Mekân Anlayışı -Baskil Örneği-“. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, C. 1, S. 2.

Köprülü, M. Fuad. (2016). Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. Ankara. Alfa Yayıncılık.

Kuyûd-ı Kadime Arşivi Tahrir Defterleri (KKA TD), 142.

Ocak, Ahmet Y. (1994). “Ebü’l-Vefâ el-Bağdadî”. TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt 10, İstanbul.

Ocak, Ahmet Y. (2000). Babaîler İsyanı. İstanbul.

Ocak, Ahmet Y.-S. Faruki. (1986). “Zaviye”. MEB İslam Ansiklopedisi, C. 13, İstanbul.

Onarlı, İsmail. (2012). “Şeyh Hasanlı Aşiretleri Konfederasyonu Oymak ve Obalarının Yerleşik Yörelerindeki Söylence ve İnanç Motiflerinin Nesnel ve Tarihsel Temelleri”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, S. 14.

Saltık, Veli. (2013). “Dede Şeyh Hasanlar ile Aşiret Şeyh Hasanlar”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, Sayı 66.

Şahin, Haşim. (2012). “Vefaîyye”. TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt 42, İstanbul.

Ünal, Mehmet Ali. (1999). XVI. Yüzyılda Çemizgezek Sancağı. Ankara.

Yaman, Ali (2006), Kızılbaş Alevi Ocakları, Ankara.

Yılmazçelik, İbrahim. (2012). “Osmanlı Döneminde Dersim’de Sosyal Yapı ve Dersim Aleviliği”. Alevilik Araştırmaları Dergisi, Sayı 3.


Tam Metin: PDF

Refback'ler

  • Şu halde refbacks yoktur.